RẰM THÁNG BẢY – ĐẠO HIẾU VÀ TÌNH NGƯỜI!

Bản sắc văn hoá Việt Nam thật độc đáo với hai ngày Lễ trọng là Mùng Mười tháng Ba, ngày Giỗ vua Hùng và ngày Rằm tháng Bảy, ngày cúng những cô hồn. Nói độc đáo vì trên thế giới duy nhất Việt Nam có ngày Giỗ Tổ. Còn cúng các cô hồn thì có ở nhiều nước nhưng không phổ biến ở cấp độ quốc gia, không phổ quát với mọi người dân như Việt Nam.

Cụ Nguyễn Du trong thiên kiệt tác “Văn tế thập loại chúng sinh” có những câu thật cảm động: “Trong trường dạ tối tăm trời đất/ Có khôn thiêng phảng phất u minh…/ Thương thay thập loại chúng sinh/ Hồn đơn phách chiếc lênh đênh quê người/ Sống đã chịu nhiều bề phiền não/ Thác lại nhờ hớp cháo lá đa…”.

Cụ viết để cúng vong hồn những người chết cô đơn, vất vưởng, lang thang. Lời văn tế là lời của tình thương con người sâu sắc, thấm thía đã trở thành phổ biến cho mọi người dân đọc trong ngày Rằm tháng Bảy, ngày xá tội vong nhân.

Cảnh Mục Kiền Liên cứu mẹ.

Ngày này quan trọng đến mức có câu “Cúng cả năm không bằng ngày Rằm tháng Bảy”, chứng tỏ tín ngưỡng văn hoá người Việt rất coi trọng, kính trọng con người, kể cả những người cô độc, bất tài, hèn mọn, nghèo đói, khổ sở... Coi trọng, kính trọng cả khi họ sống lẫn khi họ chết. Không có ngày giỗ riêng cho từng người nên dân gian lấy một ngày chung, ngày Rằm tháng Bảy. Ngày đó trở thành ngày thiêng…!!!   

Bản sắc văn hoá Việt Nam thật độc đáo với hai ngày Lễ trọng là Mùng Mười tháng Ba, ngày Giỗ vua Hùng và ngày Rằm tháng Bảy, ngày cúng những cô hồn. Nói độc đáo vì trên thế giới duy nhất Việt Nam có ngày Giỗ Tổ. Còn cúng các cô hồn thì có ở nhiều nước nhưng không phổ biến ở cấp độ quốc gia, không phổ quát với mọi người dân như Việt Nam.

Ngày Rằm tháng Bảy còn là ngày Lễ Vu Lan, lễ của Nhà Phật, nên Cụ Nguyễn Du mới viết: “Đàn chẩn tế vâng lời Phật giáo/ Của có khi bát cháo nén nhang/ Gọi là manh áo thoi vàng/ Giúp cho làm của ăn đường thăng thiên/ Ai đến đây dưới trên ngồi lại/ Của làm duyên chớ ngại bấy nhiêu/ Phép thiêng biến ít thành nhiều/ Trên nhờ Tôn Giả chia đều chúng sinh”. Hai Lễ cùng trong một ngày, gần gũi nhau về ý nghĩa chứ không phải là một.

Tại sao lại gọi là ngày “xá tội vong nhân”? Nghĩa là ngày các âm hồn cõi âm được tha (xá = tha) tội. Những âm hồn được thờ phụng thì về nhà hưởng lộc gia tiên do con cháu cúng lễ. Những cô hồn không nơi thờ cúng thì lang thang trên dương thế xin ăn. Hết ngày này các âm hồn phải trở về cõi âm. Vì thế các gia đình trên dương gian phải làm lễ cúng gia tiên (trong nhà) và làm lễ cúng các cô hồn xin ăn (ngoài sân, ngoài ngõ hoặc ngoài đường cái quan).

Lễ vật cúng gia tiên thì như mọi lần, nhưng cúng chúng sinh cô hồn thì đơn giản chỉ là bánh đa, bánh bỏng, ngô, khoai, xôi chè, trứng luộc và thường có cháo hoa. Thành ngữ có câu “Miếng cháo cầm hơi” là nói tới miếng ăn của những người cùng đường, đói khổ. Cháo hoa là món ăn giản dị, đơn sơ nhất của cư dân nông nghiệp lúa nước, cũng là món ăn quen thuộc của người nghèo được nấu bằng gạo và muối trắng. Đồ cúng kèm theo có tiền âm phủ, quần áo cắt bằng giấy…được bày lên những chiếc mẹt (hình tròn đan bằng tre nứa). Cháo được cho vào lá đa hoặc lá mít cuộn thành hình bồ đài.

Tại sao lại cho cháo vào lá đa?

Cây đa trong tín ngưỡng người Việt là cây thiêng được nâng lên mức biểu trưng cho làng quê Việt: cây đa, bến nước, sân đình. Cây đa rất to, cường tráng, bền vững, trường tồn cùng với làng quê, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cây luôn vươn cao toả cành lá rộng dài che bóng mát cả một không gian rộng. Đặc biệt lá đa xanh bốn mùa, không thay lá nên gốc cây luôn sạch sẽ. Cây cũng rất cao, cao đến mức người xưa tưởng tượng nó nối đất và trời (người đời sau khái quát ý niệm này thành hình tượng cây vũ trụ).

Ngày xưa làng nào cũng có cây đa được trồng ở cửa đình hoặc đầu làng trở thành nơi tụ họp, quây quần của dân làng. Nó gần gũi đến mức trở thành linh thiêng: “Thần cây đa, ma cây gạo” (cây gạo thường mọc đơn lẻ ở nghĩa trang).

Người ta quý đến mức nâng hình tượng thành huyền thoại bất tử. Trong truyện cổ về thằng Cuội thì đa là cây thuốc quý, vợ thằng Cuội phóng uế vào gốc nên nó bay lên trời sống vĩnh viễn trên cung trăng…Cúng bằng lá đa vừa thể hiện tình cảm gần gũi vừa kính trọng những cô hồn lang thang cơ nhỡ.

Tại sao lại đựng cháo bằng lá mít?

Trong tín ngưỡng người Việt cây mít cũng là cây thiêng. Là cây lưu niên (sống lâu) thân to, vững chãi, cành lá sum suê, quả sai lúc lỉu, rất thơm… Cây mít được trồng xung quanh nhà để tránh gió, tránh nắng, tránh bão, còn để hứng nước mưa…

Gỗ mít rất quý, nhẹ, mịn, chịu nước, không cong vênh. Vì thế hình tượng cây mít thường gợi liên tưởng về sự giàu có, bề thế, phúc lộc, an khang…Thành ngữ có câu “Nhà ngói cây mít” để chỉ những nhà ai giàu có, sang trọng, phú quý cũng là thể hiện sự ước ao được giàu có no đủ của người dân thường… Cũng vì thế mà người Việt thường lấy gỗ mít làm tang trống và đồ thờ. Đặc biệt gỗ mít thường dùng trong việc chế tác tượng Phật.

Của cho không bằng cách cho. Có thể của cho là cháo hoa, thứ vật chất thông thường, tầm thường (trong truyện cổ tích “Tấm Cám”, cô Tấm gọi Bống: “Lên ăn cơm  vàng cơm bạc nhà ta/ Chớ ăn cơm hẩm, cháo hoa nhà người”) nhưng cách cho (đựng trong lá cây thiêng) thì thật đáng quý, rất mực tôn trọng. Đó chẳng phải là một triết lý về trân trọng, kính trọng con người đó sao!? Trong trường ý nghĩa này ta thấy người Việt có câu tục ngữ thật hay: “Người ta là hoa đất”!

Tâm lý, tính cách người Việt, tư tưởng Phật giáo và Nho giáo cùng gặp gỡ ở chỗ coi trọng chữ Hiếu. Điều này góp phần lý giải các luồng tư tưởng triết học ảnh hưởng vào Việt Nam phù hợp với tính cách bản địa nên dung hoà lẫn nhau mà hiện tượng Tam giáo đồng nguyên là rất tiêu biểu.

Một trong những yếu tố tích cực của Nho giáo là coi chữ Hiếu như một giá trị đạo đức hàng đầu, “bách hạnh dĩ hiếu vi tiên” (trong trăm đức thì lấy hiếu làm đầu). Theo lối chiết tự thì chữ Hiếu có hai bộ, gồm bộ “lão” chỉ người già ở phần trên và bộ “tử”, chỉ con cái ở phía dưới. Hàm ý tượng hình của chữ “hiếu” là chỉ hình ảnh một người con cõng cha (mẹ) già.

Trong quan niệm về đạo làm người của người Việt thì chữ Hiếu đóng vai trò nền tảng: “Công Cha như núi Thái Sơn/ Nghĩa Mẹ như nước trong nguồn chảy ra/ Một lòng thờ Mẹ kính Cha/ Cho tròn chữ Hiếu mới là đạo con”.

Quan niệm này phù hợp với quan niệm của Phật giáo cũng rất coi trọng chữ Hiếu đã được đề cập một cách khá toàn diện, hệ thống, trở thành một nội dung căn bản của Phật pháp. Theo luật nhân quả thì người nào có nhân Hiếu sẽ nhận được quả Hiếu và ngược lại: “Nếu mình hiếu với mẹ cha/ Thì con cũng Hiếu với ta khác gì/ Nếu mình ăn ở vô nghì/ Đừng mong con Hiếu làm gì hoài công”. Phật cũng dạy kẻ nào ngược đãi cha mẹ thì chết sẽ bị đày xuống âm ty chịu cho quỷ dữ cắn xé. Trong Kinh Vu lan - bồn Phật ca ngợi đức Hiếu của Mục Kiền Liên cứu mẹ thoát khỏi cảnh giới u minh.

Truyện thơ Nôm của người Việt có tên “Mục Liên Thanh Đề” là sự minh hoạ bằng cách thơ hoá cho câu chuyện Mục Kiền Liên cứu mẹ trong Kinh Phật. Truyện rằng La Bốc mê đạo Phật nhưng người mẹ là Thanh Đề thì ngược lại. Bà ta lấy thịt chó làm nhân bánh rồi mời các sư.

Các sư biết bèn mang bánh đổ ở gốc cây, bánh hoá thành hành, hẹ, húng dổi (nên từ đó cúng Phật không bao giờ được có những thứ này). Con chó bị Thanh Đề giết xuống âm phủ kiện. Diêm Vương cho bắt Thanh Đề chịu trọng tội. La Bốc sang Tây phương cầu Phật. Phật đổi tên La Bốc thành Mục Liên, cho quy y, ban sắc Phật rồi cho xuống âm phủ tìm mẹ. Nội dung truyện minh hoạ giáo lý nhà Phật, miêu tả sinh động chốn âm phủ nơi con người chịu tội. Đó cũng là cách giáo dục con người ta khi sống phải thật thà, chân thành, không sát sinh…

Theo Nhà Phật thì ngày lễ Vu Lan là ngày lễ báo hiếu mẹ cha!

Tại sao có sự nhầm lẫn hai Lễ này là một? Vì chung một bản chất là niềm yêu thương kính trọng con người để rồi trở thành triết lý nhân văn phổ quát: yêu mẹ cha ta cũng như yêu mẹ cha người. Ông bà tổ tiên ta đầm ấp sum họp cùng gia đình, ta phải thương những cô hồn vất vưởng.

Đấy chính là biểu hiện “Tứ vô lượng tâm” của Nhà Phật: Từ, Bi, Hỷ, Xả. Đó là Tâm Từ có khả năng hiến tặng niềm vui, hạnh phúc cho người khác. Là Tâm Bi có khả năng làm vơi đi và chuyển hoá nỗi khổ. Là Tâm Hỷ từ tình thương đích thực sẽ đem đến niềm vui tới người khác. Là Tâm Xả đem lại sự nhẹ nhõm, thư thái, khoan hoà. “Tứ vô lượng tâm” hiểu một cách khái quát cô đọng nhất là tình thương vô hạn.

Cây Phật giáo được gieo trồng rồi cắm rễ rất sâu vào mảnh đất tình thương người Việt đã kết bao trái thơm đạo lý, mà ngày Rằm tháng Bảy là một trong những trái thơm ấy!

NGUYỄN THANH TÚ

Nguồn: VNCA

XIN XEM THÊM:

·         VÕ CHÍ NHẤT - TỪ VĂN CHƯƠNG ĐẾN NGHỀ NGHIỆP

·         NHÀ THƠ PHAN HOÀNG: CHẤT VẤN ĐƯỢC THÓI QUEN - THAY...

·         GIÁ TRỊ XÁC ĐỊNH BẰNG CON SỐ

·         PHƯƠNG TRÀ VÀ “TRÁI NGỌT” VĂN CHƯƠNG

·         LÊ VĂN NGHĨA - KHI KÝ ỨC ĐƯỢC HỒI PHỤC

·         TIẾNG NƯỚC TA - NGUYỄN LÂN DŨNG

·         NHÀ VĂN NGUYỄN THỊ THUỴ VŨ: ‘XIN CẢM ƠN CUỘC ĐỜI V...

·         TỰ TRUNG THỰC VỚI MÌNH

·         TẾ HANH: ĐỜI TÔI THỰC HAY MỘNG, ĐỜI TÔI BUỒN HAY V...

VÕ CHÍ NHẤT - TỪ VĂN CHƯƠNG ĐẾN NGHỀ NGHIỆP

Là Hội viên trẻ nhất Hội Nhà văn TP HCM, hiền hậu vui vẻ và lễ độ, nhìn rất khó hình dung ra anh Công an trẻ ở Củ Chi, càng khó hơn hình dung đó là một nhà văn.

Võ Chí Nhất Có thể vừa chiều được người đọc “mê trinh thám” lại vừa chiều được người đòi hỏi văn chương chứ không phải như… tin vụ án. Thế mới khó.

Vậy mà truyện ngắn của Võ Chí Nhất đang bước đầu thành công theo hướng đó. Tuổi 25 – là Hội viên trẻ nhất Hội Nhà văn TP HCM, với đôi kính cận, hay mặc áo caro, hiền hậu vui vẻ và lễ độ, nhìn rất khó hình dung ra anh Công an trẻ ở Củ Chi, càng khó hơn hình dung đó là một nhà văn.

Trong tập truyện ngắn này, người đọc sẽ được thấy những câu chuyện rất “đời sống” thường thấy nhưng nó hiện ra bằng văn chương, cốt truyện đơn giản, hài hước, kết thúc bất ngờ. Có chút gợi nhớ “không khí xưa” khi ta còn nhỏ đọc thám tử Sherlock Holmes.

Không khí “bàng bạc thám tử” ấy mang lại sự duyên dáng và kích thích người đọc. Một anh chàng mời người đẹp vào tiệm ăn, cô ta tranh thủ gọi lia lịa, gần lúc thanh toán thì chàng… đi toilet. Lúc đó có thám tử vào tìm, cô mới tá hỏa biết đó là một tên trộm lừa đảo. Hắn chuyên lừa để ăn tiệc với gái xinh sang chảnh mà… không mất tiền (Phiêu lưu trên thực đơn).

Riễu sự chậm chân của cảnh sát, tác giả cho cô gái có xung đột với người yêu, gọi mãi không thấy cảnh sát. Khi họ tới té ra bị quả lừa “Nếu tôi không bịa ra là tôi đã giết chết hắn thì các anh có đến nhanh như thế không?” (Chuyện lúc nửa đêm).

Gã ăn mày trẻ ngồi trước nhà băng, bị cạnh tranh bởi mụ ăn mày già. Cuối cùng nhờ vào sự kiện hắn bị đánh, nhờ vào cái bớt trên tay mà mụ ăn mày đối thủ bỗng nhận ra hắn chính là đứa con lưu lạc và hắn tìm được mẹ mình. (Khiếu ăn mày).

Ngoài mảng chuyện có “âm hưởng vụ án” ra, tác giả có loạt truyện khác xen kẽ nhiều chất nhân văn như viên cảnh sát Mỹ bắt được bà ăn trộm trứng trong siêu thị vì con đang đói. Kết thúc là viên cảnh sát mua thêm cho bà và sau đó “không biết ai” đã gửi đến cả một chuyến xe thức ăn tới, khiến lũ trẻ đói tin rằng đó là món quà muộn của ông già Noel…

Một cặp vợ chồng hiếm muộn do bệnh của chồng. Khi anh biết vợ đã mang thai với người khác, với lòng nhân ái trước sự tha thiết làm mẹ của người phụ nữ, anh đã dấu chịu một mình đau khổ để cho vợ được sống cuộc đời lựa chọn trong hạnh phúc… (Vợ ơi, dậy lấy chồng).

Võ Chí Nhất đưa câu chuyện có thật nhưng “bàng bạc” “hư thực” cho người đọc cứ phải mò đoán theo miên man rồi mỉm cười và cảm động. Những tên trộm, những bà già, anh cảnh sát, có người ở một huyện nhỏ (tên trộm gặp nhóm cảnh sát tuần tra trên Tỉnh lộ 8 hỏi khuya rồi chúng mày còn đi đâu đấy… Đừng để tao tóm được tụi bay đấy…) Có người lại là bà Johnson vào trộm ở siêu thị Dollar General sợ anh cảnh sát Stacey…

Chính cách đó đem lại cho người đọc cảm giác thấy rõ tác giả là một tâm hồn trong trẻo, nhân ái và ngây thơ nghịch ngợm. Ta có thêm cách nhìn cách yêu mới mẻ về cuộc đời và cả người cảnh sát.

NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI

Theo MTĐT

 

NHÀ THƠ PHAN HOÀNG: CHẤT VẤN ĐƯỢC THÓI QUEN - THAY ĐỔI CẢM HỨNG BẦU TRỜI

“Điều để Phan Hoàng có thể Chất vấn được thói quen, tìm được cơn bão mới là nhà thơ quyết tâm dứt bỏ nhiều điều tưởng như rất đỗi thân thiết với cuộc đời mình. Cái thế giới trần gian phàm tục không thể thay đổi dù chúng ta có cố gắng dùng toàn bộ trí lực. Thay đổi chỉ đến từ bên ngoài, nói đúng hơn là đến từ cái siêu tại, đến từ cái bầu trời thần thánh mà chúng ta bỏ quên từ rất lâu, rất lâu trong tâm hồn chúng ta”.

Nhà thơ Phan Hoàng

Đối với những người dậy sớm, còn điều gì tuyệt diệu hơn khi trên đầu mình một con đường rực sáng đang lộ dần ra, dưới chân mình là những con đường đính đầy sương lóng lánh. Vũ trụ giống được tái sinh trở lại khi cảm hứng trần tục của chúng ta biến đổi, thậm chí không cần biến đổi mà chỉ cần rũ bỏ những thói quen thân thiết với bóng tối.

Điều “chỉ cần” ấy hầu như rất nhiều những ai gọi là nhà thơ đều không làm được. Phía trước Phan Hoàng, phía sau Phan Hoàng, và cả vùng xung quanh nhà thơ này, theo cảm nhận của riêng tôi, không mấy người hiểu được cái lẽ tự nhiên huyền diệu ấy của cảm hứng. Cái cảm hứng trần tục, lơ mơ, khao khát trở về tuổi thơ một cách buồn cười, hay những cung bậc cảm xúc nhẹ bẫng chế ngự họ hoàn toàn. Mà không phải chế ngự, tôi nói sai, nó là hoà làm một, thành hơi thở, thành nhịp sống trong những ngôn từ mà chúng ta quen gọi ấy là thơ!

Trong cái nền hoang vu thơ ca ấy, Phan Hoàng đã im lặng khá lâu. Dường như nhà thơ hiểu rằng, chỉ cần lên tiếng, rất dễ sẽ bị đồng hoá nhanh chóng với miền hoang vu ấy!

Đối với những dục năng đang ngùn ngụt trong đất, không có gì mạnh mẽ hơn, thân thiết hơn, và đôi lúc còn là duy nhất đối với chúng: Đó chính là những thói quen. Cuộc sống lặp đi lặp lại, không cảm hứng, không tươi mới, không ước mơ. Nó lặp đi lặp lại những thời gian sống cũ kỹ, những thời gian sống đã bị hút sạch tuỷ sống, hút sạch cảm giác sống, hút sạch những gì tươi đẹp vì chúng ta đã sống qua nó một lần. Đấy đấy, cuộc đời đã trôi qua một lần. Dòng sông đã trôi qua một lần. Không thể lấy lại, không thể sống lại chính đoạn đời đó, chính khúc sông đó. Điều ấy ai cũng hiểu. Thế nhưng sức mạnh của thói quen - sức mạnh của sự lười nhác, mệt mỏi, lo sợ, thoái lui đã tóm lấy chúng ta và xoay ngược chúng ta lại, bắt chúng ta đối mặt triền miên với những điều đã đi qua đời sống chúng ta từ rất lâu, rất lâu. Thường các nhà thơ đều ôm mặt đứng khóc ở đây. Nước mắt của họ chảy dài trên các tờ báo bằng những bài thơ xinh xinh thổn thức. Giữa thời khắc bi kịch của thơ ca hiện đại, tôi thấy cuộc chiến khắc khoải của Phan Hoàng:

…“bỏ đi bỏ đi bỏ đi…

Nhiều khi mắc cười tôi chất vấn tôi

tại sao con người cứ tự đánh lừa mình bằng những thói quen

không học nổi con sông biết thích nghi đổi dòng băng băng về phía trước?”

                                                          (Chất vấn thói quen)

Tập thơ Chất vấn được thói quen của Phan Hoàng

“Bỏ đi bỏ đi bỏ đi…”- Như một lời thơ nhật tụng khi phải đối mặt với những thói quen u tối của tinh thần. Bỏ đi một thói quen trong đời sống thường nhật đã khó, bỏ đi một thói quen u mê trong tâm hồn còn khó hơn rất nhiều. Và đa số chúng ta đều không làm được điều đó một cách trọn vẹn bởi vì cái thời gian để chúng ta nhận biết được đâu là thói quen u mê, đâu là dòng sống thực sự trong tâm hồn chúng ta mất gần hết cuộc đời. Dường như chỉ khi bắt đầu đổ ngã, chúng ta mới kịp nhận ra một chút gì đó thực sự về cuộc sống vì phần lớn thời gian sống chúng ta ăn uống, vui chơi và than khóc. Vậy làm thế nào để nhận biết được một cách nhanh chóng điều đó? Làm thế nào để từ bỏ những thói u mê trong tâm hồn? Phan Hoàng có một câu trả lời trong thơ ca của mình.

cơn bão nổi mạnh dần lên

thế giới ký tự mới mở ra

mỗi hơi thở nồng nàn bạt ngàn tín hiệu

                       (Cơn bão ký tự mới)

Đây là câu trả lời. Cần một cơn bão lớn, cơn bão của lòng can đảm, cơn bão của cảm hứng vô độ. Cần bão tố, cần một sức mạnh vô biên để đảo ngược lại số phận đã bị nô dịch vào những thói quen. Chúng ta hình dung tâm hồn mình giống như một rừng cây rậm rạp. Hoa cỏ nở tưng bừng. Cây lá xanh tươi khoe sắc. Nhìn xa giống như một cánh rừng hoa tràn ngập những cảm xúc mới mẻ và yêu kiều. Thế nhưng đến gần lại, sâu bên trong rừng, dưới những lớp lá mục dày, những xác thú chết thối rữa vẫn còn ở đấy. Và bao nhiêu những điều u tối, nhơ nhớp không thể gọi tên dưới đáy sâu tâm hồn. Vậy thì cơn bão cảm hứng đâu? Cơn bão vô độ của lòng quả cảm đâu? Cơn bão sẽ thốc tất cả khu rừng lên, lay giật từng thân cây cành lá, thổi bay sạch những xác thú thối rữa. Và cho dù cành cây có bị bẻ gãy, lá cây xanh có bị bứt tung bay thì chúng ta cần phải hiểu, sau cơn bão cảm hứng ấy, chúng ta được sống, được cảm xúc bằng những vết thương trinh bạch nhất của đời mình.

Điều để Phan Hoàng có thể Chất vấn được thói quen^(*), tìm được cơn bão mới là nhà thơ quyết tâm dứt bỏ nhiều điều tưởng như rất đỗi thân thiết với cuộc đời mình. Cái thế giới trần gian phàm tục không thể thay đổi dù chúng ta có cố gắng dùng toàn bộ trí lực. Thay đổi chỉ đến từ bên ngoài, nói đúng hơn là đến từ cái siêu tại, đến từ cái bầu trời thần thánh mà chúng ta bỏ quên từ rất lâu, rất lâu trong tâm hồn chúng ta. Lâu đến nỗi mặc dù nó thuộc về bản chất của chúng ta, nhưng khi quay lại, chúng ta thấy nó lạ lẫm hoàn toàn. Ấy đấy, cảm hứng phải làm lại, không ở đâu hết mà ở chính trong tâm hồn mỗi chúng ta “thay đổi cảm hứng bầu trời/ thay đổi tư duy từng ngọn núi con sông”(Ký ức hoa hồng).

NGUYỄN QUYẾN

Theo Đất Việt

______________

^(*) Tập thơ Chất vấn thói quen của Phan Hoàng do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành đầu năm 2012.

GIÁ TRỊ XÁC ĐỊNH BẰNG CON SỐ

Ở thông báo hồi cuối tháng 6-2019 vừa rồi của Bộ Thông tin - Truyền thông, cũng được cung cấp bởi sự rà soát của chính Google, Việt Nam tiếp tục ở tốp dẫn đầu, và tất nhiên là đáng buồn. Thông báo này cho biết, Việt Nam đang dẫn đầu thế giới về kiếm tiền từ các nội dung độc hại trên Youtube...

Bốn năm trước, trong một buổi tiệc kỷ niệm 1 năm ra mắt Youtube.vn, rất nhiều gương mặt đã hoan hỉ khi nhận được công bố rằng Việt Nam nằm trong tốp 10 thị trường lớn nhất của Youtube toàn cầu.

Đánh giá ấy được chính tập đoàn mẹ của Youtube là Google đưa ra và dựa trên tiêu chí thời lượng xem nội dung trên nền tảng này. Và cũng chính từ đây, một trang khác của thị trường nội dung kỹ thuật số ở Việt Nam đã mở ra, với nhiều nét đáng lo âu hơn là những tín hiệu tích cực.

Ở thông báo hồi cuối tháng 6 vừa rồi của Bộ Thông tin - Truyền thông, cũng được cung cấp bởi sự rà soát của chính Google, Việt Nam tiếp tục ở tốp dẫn đầu, và tất nhiên là đáng buồn. Thông báo này cho biết, Việt Nam đang dẫn đầu thế giới về kiếm tiền từ các nội dung độc hại trên Youtube.

Cụ thể, cứ 10 đồng doanh thu phát sinh từ quảng cáo trên các nội dung độc hại trên thế giới thì có 5,8 đồng là từ các nội dung có xuất xứ từ Việt Nam. Quả thật, đây là một kỷ lục đáng xấu hổ và chúng ta khó có thể phủ nhận nó khi suốt một thời gian dài, chúng ta được chứng kiến những ồn ào từ các nội dung mang tính chất “giang hồ, xã hội đen” hoặc có yếu tố gợi dục, dung tục.

Khá Bảnh - một trong những chủ nhân của trang Youtube cá nhân độc hại đã bị Công an bắt giữ.

Câu chuyện bị Youtube rút quyền MCN của một tập đoàn truyền thông giải trí chuyên về quản trị các kênh Youtube đình đám hồi đầu năm, và dẫn tới cổ phiếu sụt giảm liên tục ngay sau khi niêm yết hồi đầu năm vừa rồi chính là một minh chứng rõ nét nhất cho việc khai thác nội dung độc hại một cách tràn lan ra sao.

Cái cách công ty ấy mua lại một công ty con ở nước ngoài rồi nhận các kênh không lành mạnh vào hệ thống để “bật chế độ kiếm tiền thuê” đã không thể qua được con mắt kiểm duyệt của Google, nhất là khi Google đang chịu áp lực rất lớn của Chính phủ các nước về trách nhiệm quản trị, kiểm duyệt.

Song, thực tế diễn ra với ông lớn kia không đủ để cảnh tỉnh các công ty nhỏ, các nhóm sản xuất nội dung hiện nay. Và tình trạng nội dung xấu, độc hại ngày ngày vẫn ra mắt người dùng Internet gần như chưa thể nào bị ngăn chặn.

Câu chuyện về nội dung xấu và độc hại ấy thực ra là không mới, và sẽ còn được nhắc dài dài. Nhưng ở một mặt đối lập khác, tức là đối với các nội dung không xấu, không độc hại, thực tế ở Việt Nam đang tồn tại các nội dung kiểu gì? Và đây chính là một câu hỏi cần câu trả lời xác đáng nhất, đủ để nhận diện gương mặt văn hoá đại chúng Việt Nam đương đại.

Và với một thị trường dùng thời gian để xem nội dung trên Youtube thuộc diện hàng top thế giới, những sản phẩm nội dung được tung ra hiện thời cũng tương xứng với sự dễ dãi của một cộng đồng nhàn rỗi và ít ý thức nâng cấp nền tảng văn hoá cá nhân cho mình. Cái công thức “Content is King” (Nội dung là Vua) của truyền thông hiện đại đã vẽ ra một diện mạo ông “Vua” của thị trường nội dung số Việt Nam hôm nay méo mó vô cùng.

Với gần 100 triệu lượt xem kể từ khi ra mắt tính cho tới thời điểm này, “Hãy trao cho anh” của Sơn Tùng M-TP là một ví dụ điển hình nhất về cái gọi là xu hướng của thế giới số. MV này của ca sỹ gốc Thái Bình không có bất kỳ vấn đề gì về thuần phong mỹ tục, không hàm chứa những mầm độc hại hay tiêu cực và có thể nói nó là một sản phẩm nghiêm túc, sạch sẽ thực sự. Nhưng để đạt mức trăm triệu lượt xem đến mức độ siêu sao rapper Snoop Dogg của Mỹ phải đồng ý cộng tác, lực lượng “gà nhà” của Sơn Tùng M-TP đã vận hành trong một chuỗi công nghiệp thực sự.

Có người tiết lộ rằng (rất cần kiểm chứng), ước tính số máy tính để “cày view” cho “Hãy trao cho anh” trong tuần đầu ra mắt lên tới con số 20 ngàn máy. Thậm chí, có nhóm fans ruột còn thuê trọn gói một “phòng Net” để “cày views cho sếp”. Nếu điều đó là thật thì câu hỏi đặt ra là: Tại sao một nghệ sỹ trẻ có tài như Sơn Tùng M-TP lại cần phải làm điều đó?

Đơn giản, cuộc đua lượt xem ngấm ngầm bấy lâu nay đã định danh “ai mới là ngôi sao thực sự”. Và chúng ta đang sống trong thời đại mà giá trị của con người, của sản phẩm được xác định bằng “số” chứ không phải bằng tài năng, khổ luyện và sáng tạo.

Gần đây, những nội dung kiểu như “Bà Tân Vlog”, “Ông Ba Vlog” nổi lên không khỏi khiến nhiều người ngạc nhiên thắc mắc “Sao có những ông bà lớn tuổi rồi mà lại theo kịp thời đại đến thế?”. Thực chất, họ không tự sản xuất những nội dung đó, không tự mình đăng tải, mà chỉ tham gia ở một vai trò nhất định mà thôi.

Tổ chức sản xuất, xây dựng nội dung, kiến tạo kênh, truyền thông tiếp thị cho kênh là những cá nhân khác, ở độ tuổi còn rất trẻ. Nhưng cuộc đua mà họ bị cuốn vào cho thấy các con số về doanh thu có được từ làm nội dung Youtube đã hấp dẫn quá nhiều người, khiến họ nghĩ đó là con đường ngắn nhất để thành công. Nó gần như tương tự với thời kỳ các cuộc thi hát bùng nổ trên truyền hình và giới trẻ nghĩ rằng, nó dễ dàng với chính mình.

Chính vì thế, ở thời đại kỹ thuật số này, đã bắt đầu xuất hiện những nội dung nhảm nhí (dù không phải là bậy bạ, dung tục) để nhằm mục đích có thể câu kéo được lượt xem. Điển hình như ví dụ về một video gần đây mô tả cảnh cậu con trai từ trên lầu đổ nguyên chậu trứng sống vào đầu mẹ mình đang rửa chén bát ở dưới nhà và sau đó là phản ứng giận dữ của bà mẹ. Thử hỏi, nếu làm một thứ nội dung như thế để trở thành nổi tiếng thì đó là kiểu nổi tiếng gì?

Và một trong những thứ kích thích giới trẻ làm nội dung như vậy, ngoài lực lượng người xem chỉ ham muốn những thứ vô bổ, chính là lực lượng những người quản trị nội dung, quản trị nhóm kênh với ám ảnh đến mức phát bệnh về các con số lượt xem.

Đã từng có một câu chuyện liên quan đến một buổi trình diễn ca nhạc mà ở đó, khi người biên tập nội dung gợi ý mời một ca sỹ nổi tiếng, đứng đắn và đàng hoàng vào trong chương trình nhưng bị chính nhà sản xuất gạt ra bằng câu hỏi rất sốc rằng “Số của nó như thế nào? Bao nhiêu lượt người đăng ký kênh”. Không may, ca sỹ kia là người không theo đuổi cuộc đua bằng số và anh đã bị gạt ra khỏi chương trình với lý do đầy mỉa mai “chưa đủ tuổi”.

Thế nào là “đủ tuổi” với nhiều nhà sản xuất chương trình ở thời đại này? Nó không phải là tuổi nghề, bề dày sản phẩm mà là số. Họ định giá bằng số và sẵn sàng đưa một người họ chưa nghe tên vào chương trình của mình, miễn là người ấy sở hữu một con số đẹp (ngưỡng triệu) ở mục “đăng ký” của kênh Youtube hay lượt theo dõi ở facebook,

Thực sự, để tạo ra một môi trường Youtube nói riêng và mạng xã hội đáng ngại như của Việt Nam hôm nay, cơn ám ảnh về số của rất nhiều người là nguyên nhân lớn nhất, cốt lõi nhất. Chính cơn ám ảnh ấy là động lực để người người cố gắng vươn tới ngưỡng “số má”, bất chấp mọi nguyên tắc. Sản phẩm âm nhạc ư?

Sẵn sàng dùng ngôn từ sốc, chơi chữ làm sao để nghe có vẻ tục tục và đủ sức thu hút sự tò mò của cộng đồng. Còn các loại hình nội dung khác? Cái gì càng quái dị càng tốt. Miễn sao nó lôi kéo được đám đông, những người dư thừa thời gian để giúp cho chủ nhân nội dung một tay trong việc định giá chính bản thân mình bằng con số.

HÀ QUANG MINH

Theo VNCA

PHƯƠNG TRÀ VÀ “TRÁI NGỌT” VĂN CHƯƠNG

Mấy năm nay, thỉnh thoảng tôi lại nghe Phương Trà đoạt giải văn chương, báo chí. Nóng hôi hổi là giải nhất cuộc thi truyện ngắn “Người lao động hôm nay” do Báo Người Lao Động tổ chức năm 2018-2019, với tác phẩm Dưới ánh sáng thiên đường. Lễ trao giải vừa diễn ra vào cuối tháng 7 rồi tại TP Hồ Chí Minh.

Nhà văn Phương Trà

Lao động chữ

Thực sự, tôi không quá bất ngờ khi Phương Trà đoạt giải, bởi chị là một cây bút đã khẳng định năng lực ở nhiều thể loại: bút ký, phóng sự, tạp văn, truyện ngắn… Vậy, ứng với “đầu đề” cuộc thi trên, Phương Trà viết gì trong truyện ngắn được giải nhất?

Truyện ngắn Dưới ánh sáng thiên đường khắc họa hình ảnh người thầy thuốc hết lòng vì bệnh nhân, đã chạy đua với thời gian để hồi sinh những trái tim đang suy kiệt. Sử dụng khéo léo một số từ ngữ chuyên môn, dồn nén thời gian trong không gian nhỏ hẹp của phòng cấp cứu, tác phẩm đánh thức sự đồng cảm với những người thầy thuốc giàu đức hy sinh.

Cuốn hút theo nhịp điệu câu chuyện căng thẳng cứu người của một bác sĩ, cuối cùng người đọc nhận ra những phù hoa hào nhoáng trong đời sống, những danh vọng và sự nổi tiếng mà nhiều người sục sôi tìm kiếm thật ra nhỏ bé và tầm thường biết bao…

Chợt nhớ, Phương Trà đang là phóng viên Báo Phú Yên phụ trách lĩnh vực y tế. Hèn chi, tác giả sử dụng thuật ngữ y khoa, mô tả công việc nghề y rất trôi. Thế nhưng, hai chuyện viết báo và viết văn… khác đấy.

Nhà văn Trần Nhã Thụy (NXB Hội Nhà văn, thành viên Ban Giám khảo cuộc thi) nhận xét: “Truyện ngắn Dưới ánh sáng thiên đường viết về một công việc lao động vừa cao cấp vừa rất đặc thù: can thiệp mạch vành. Những thao tác trong phòng cấp cứu được mô tả lại như những thước phim tư liệu sống động. Dường như chưa thấy một truyện ngắn nào viết kỹ lưỡng về nghề y như thế. Vừa kỹ lưỡng, vừa đầy cảm xúc thăng hoa...”.

Trong Dưới ánh sáng thiên đường, trái tim của vị bác sĩ thấu cảm nỗi tuyệt vọng của những trái tim đang hấp hối. “Từ ô cửa lớn hơn bàn tay, anh dõi vào những đám mây sáng đến chói mắt và tự hỏi sau khi tiếng chuông sự sống gióng lên hồi cuối cùng, những người bị nhồi máu cơ tim cấp phải chăng đã cảm nhận thứ ánh sáng tương tự như thế này khi trái tim dần lịm đi vì thiếu máu tưới rồi vĩnh viễn ngừng đập. Họ sẽ cảm nhận thứ ánh sáng của thiên đường hay ý thức sẽ vùng vẫy trong tuyệt vọng khi những cơn đau thắt ngực xé toạc và bóp nát từng hơi thở yếu ớt”. Và anh “tìm mọi cách hồi sinh chúng, mặc cho những đe dọa ngấm ngầm từ tia X, mặc cho ngoài kia người ta toan tính, tranh đua”. Vì bao trái tim khác, vị bác sĩ làm việc quên giờ giấc, quên bản thân mình…

Ý thức nghiệp văn

Phương Trà tâm sự: “Sau một thời gian trở lại với lĩnh vực y tế, tôi nghĩ mình nên có một tập truyện ngắn về y khoa, về những người làm công việc hết sức đặc thù, với nhiều đòi hỏi khắt khe về lao động trí óc lẫn chân tay. Đó là công việc đầy áp lực, khắc nghiệt, nguy hiểm. Và tôi bắt đầu viết, bằng cảm nhận của mình sau nhiều lần tác nghiệp ở những nơi “đầu sóng ngọn gió” của bệnh viện, chứng kiến những người thầy thuốc chạy đua với thời gian, giành giật sự sống cho bệnh nhân.

Nhân vật trong Dưới ánh sáng thiên đường tất nhiên là hư cấu, song toàn bộ chất liệu đều từ cuộc sống. Chính những người thầy thuốc say mê, tận tụy với công việc đã truyền cảm hứng cho tôi viết truyện này cũng như truyện Máu hiếm hay Chỗ nghẽn trong tim trước đó”.

Theo Phương Trà, viết văn rất nhọc nhằn. Nhờ làm báo, chị đi nhiều, gặp nhiều nên có chút ít “vốn liếng” để viết văn. Nhưng cũng vì ngày ngày tháng tháng “cày” báo nên mỗi khi viết văn, chị phải cố để không “mắc bệnh nghề nghiệp”, để truyện không… thấm đẫm tính báo chí.

Khi tôi hỏi về “kinh nghiệm đoạt nhiều giải”, Phương Trà bộc bạch: “Tôi chẳng có kinh nghiệm gì, cũng không phải là người “săn” giải thưởng. Tôi viết bằng cảm xúc, từ sự thôi thúc bên trong, và thấy phù hợp với tiêu chí cuộc thi thì gửi. Đoạt giải nhất Cuộc thi truyện ngắn “Người lao động hôm nay” là niềm vui lớn và quá bất ngờ đối với tôi. Điều hạnh phúc nhất là truyện ngắn mà tôi viết bằng tấm lòng, tâm huyết đã được các nhà văn thành viên Ban Giám khảo đồng cảm và được bạn đọc đón nhận”.

Phương Trà tâm đắc lời một nhà văn tại lễ trao giải trên: “Giải thưởng (văn chương) dù lớn dù nhỏ, dù giải nhất hay khuyến khích, cũng đều mang chung một ý nghĩa: Khuyến khích. Tức khích lệ, động viên, đồng hành cùng người viết trên con đường chữ nghĩa ngàn dặm nhọc nhằn. Giải to không kiêu. Giải nhỏ không buồn. Không giải nhẹ nhàng. Đó mới thực sự là nhà văn”.

ĐÀO ĐỨC TUẤN

Theo Báo Phú Yên

__________________________________

Phương Trà tên đầy đủ là Trịnh Thị Phương Trà, sinh năm 1976, quê xã An Định, huyện Tuy An, là phóng viên Báo Phú Yên, Ủy viên Ban chấp hành Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Phú Yên. Tác phẩm đã xuất bản: Nơi hai dòng sông đi qua (tập bút ký - phóng sự, 2005), Giấc mơ ban ngày (tập truyện ngắn, 2009), Ngược gió (tập bút ký - phóng sự, 2013), Nghe nắng qua thềm (tập tạp văn, 2017). Giải B Giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Phú Yên lần thứ IV (giai đoạn 2010-2015), giải khuyến khích Văn học Nghệ thuật năm 2017 của Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, giải A Báo chí tỉnh Phú Yên năm 2017, 2018…

LÊ VĂN NGHĨA - KHI KÝ ỨC ĐƯỢC HỒI PHỤC

"Sài Gòn khâu lại mảnh thời gian" của Lê Văn Nghĩa sẽ tiếp tục vén mở một phần quá khứ mà nhiều người chưa biết tới.

Trong những văn hữu cùng thế hệ với chúng tôi - những người ở độ tuổi đôi mươi trực tiếp chứng kiến bước ngoặt lịch sử của xã hội miền Nam năm 1975, Lê Văn Nghĩa là một trường hợp đặc biệt.

Nhà văn Lê Văn Nghĩa

Khi Sài Gòn đổi thay chế độ chính trị, nhiều người trong chúng tôi vốn từ miền Tây hay miền Trung đến đây trọ học, chỉ mới làm cư dân thành phố được năm ba năm, bàn chân chưa gột rửa hết bùn đất quê nhà cũng như chất nhà quê còn in đậm trong cách sống và cách nghĩ. Một số người khác theo gia đình vào Nam từ cuộc di cư năm 1954, sống ở Sài Gòn lâu hơn, nhưng tâm thức vẫn có chỗ neo đậu hoài tưởng là "đêm giã từ Hà Nội" và "chuyến tàu trên sông Hồng". Lê Văn Nghĩa thì khác, ông là người Sài Gòn chính hiệu, từ thuở ấu thơ đã bước đi trên hè phố nhộn nhịp một đời sống đô thị phồn hoa.

Nhưng kể ra những người cùng thế hệ lớn lên ở Sài Gòn rồi cầm bút viết văn như Lê Văn Nghĩa không phải là hiếm. Lê Văn Nghĩa đặc biệt vì ông là người Sài Gòn mà tỏ ra hờn tủi, bất bình với xã hội từ rất sớm, thời học sinh đã phải đi tù Chí Hòa và Côn Đảo vì tinh thần phản kháng đó. Có thể nói, tuổi trẻ Lê Văn Nghĩa đã nhìn Sài Gòn bằng cái nhìn khác với nhiều người cùng hoàn cảnh, mặc dù lúc đó ông chưa có điều kiện để thể hiện rõ điều này trên trang viết.

Theo lẽ thường, khi nhập cuộc vào thế giới văn chương, báo chí của một Sài Gòn đã thay đổi, những người như Lê Văn Nghĩa, nếu không định kiến với Sài Gòn hôm qua, thì ít ra cũng thờ ơ, lãnh đạm với nó. Vậy mà, với "Sài Gòn khâu lại mảnh thời gian", tạp bút của Lê Văn Nghĩa, NXB Trẻ - 2018, ta thấy ngòi bút của ông vẫn giữ sợi dây liên lạc tinh thần với cái thành phố từng chịu nhiều đắng cay, tủi nhục. Cách lý giải quen thuộc và dễ được chấp nhận nhất là có "Sài Gòn bề mặt, Sài Gòn bề sâu", "Sài Gòn nhìn lâu đẹp lắm", hay như cách miêu tả dễ dãi của một nhà văn hóa qua ẩn dụ "sen và bùn".

Dù Lê Văn Nghĩa viết một cách cẩn trọng và dè dặt rằng Sài Gòn hồi đó "có lắm điều hay và không ít cái dở nhưng tất thảy đều đáng yêu", ta vẫn thấy chủ ý của nhà văn ở cái nhìn công bằng, thỏa đáng. Bởi vì điều dở hay điều hay nơi xã hội và con người đâu phải một sớm một chiều mà ta nhận ra ngay. Phải kinh qua sự trải nghiệm, so sánh với những đối trọng, ta mới nhận ra và thấy nó là "đáng yêu". Một tình yêu đích thực có khi chỉ được xác nhận bằng sự đối chiếu với tình yêu giả hiệu.

Những tác phẩm gần đây của Lê Văn Nghĩa - cả truyện ngắn, truyện dài và tạp bút - được thành hình từ một sự hồi phục của ký ức, ký ức cá nhân hòa trong ký ức cộng đồng. Không phải ngẫu nhiên mà tác giả xem cuốn sách này như kết quả của việc khâu vá lại những mảnh thời gian, qua đó mà khâu vá lại chính tâm hồn mình. Những mảnh ghép hồi cố chân thành mà không ủy mị đó thoạt nhìn có thể rời rạc, phân tán, nhưng liên kết lại sẽ cho ta một bức tranh về Sài Gòn ngày cũ, Sài Gòn của thời niên thiếu Lê Văn Nghĩa.

Thể loại phi hư cấu pha trộn giữa chất văn học và chất báo chí mà cuốn sách này vận dụng không chỉ nương nhờ kỷ niệm của người viết mà còn đòi hỏi một cung cách khảo sát, chọn lọc và khai thác tư liệu. Chỉ cần đọc một vài chi tiết đời thực mà tác giả nhặt ra, ta cũng có thể cảm nhận chiều kích của xã hội và tâm hồn người Sài Gòn. Thật thú vị, nhờ Lê Văn Nghĩa, ta mới biết có cuộc tranh luận không ngã ngũ về việc nước mắm nên đựng trong chai hay trong tĩn, biết Hội đồng Đô thành đã từng đề nghị đặt tên đường Hoàng Sa và Trường Sa từ năm 1974, biết người dân Sài Gòn đã hưởng ứng lời kêu gọi của báo Tin Sáng công khai quyên góp cứu trợ đồng bào miền Bắc bị trận lũ lịch sử năm 1971.

Văn chương không nên tìm cách bóp méo chân dung thật của Sài Gòn mà cũng không cần gieo rắc ảo tưởng về một Sài Gòn hoàn mỹ. Chiến tranh như thế, nghèo đói như thế, Sài Gòn chỉ cần gắng sức tồn tại mà không đánh mất mình đã là đáng quý. Sài Gòn là như vậy đó, không cần tìm cái đẹp ở đâu xa: chỉ là hương vị bánh mì trong gánh hàng rong, là vóc dáng thiếu nữ duyên dáng trên chiếc xe Solex, là cái đĩa hát nhựa mà người yêu nhạc cố công sưu tầm và gìn giữ…

Thế hệ chúng tôi bây giờ tập điềm tĩnh, thanh thản nhìn thời gian cuốn trôi đi những dấu tích của ngày hôm qua. Trăn trở, bức xúc, trách móc bao nhiêu cũng không cứu được hình hài của thương xá Tax hay hàng cây cổ thụ trên đường Tôn Đức Thắng. Mình cũng không phải là cái máy hát quay mãi những vòng hoài niệm. Là người cầm bút, chúng tôi chỉ có tiếng nói. Và tiếng nói của mỗi người rồi sẽ được vọng âm và hồi đáp của những ai không hề thấy phí công khi đi tìm trong chữ nghĩa chút công bằng với lịch sử.

Mấy năm trước, đọc "Mùa hè năm Petrus" của Lê Văn Nghĩa, tác giả "Nỗi buồn chiến tranh" nhận thấy đó là một tác phẩm "tươi sáng, trong vắt mà cảm động, chan chứa tình hữu ái, lòng mến thương, sự dịu dàng của tuổi hoa niên". Không phải là người quá xa lạ với miền Nam, Bảo Ninh vẫn ngạc nhiên về một học đường mà "các thầy giáo lại là những nhà trí thức mẫu mực đáng kính, thông tuệ và nhân hậu nhường ấy, tạo tấm gương sáng và để dấu ấn sâu sắc bền lâu trong tâm khảm, tâm tính, lối sống, lối nghĩ của học trò đến như vậy". Và ông liên tưởng đến "lời chiêm nghiệm sâu sắc, tuyệt hay và khác thường" của nhà văn Nguyễn Minh Châu: "Những điều thực sự mới mẻ, thậm chí mới mẻ nhất xuất hiện trong đời sống và cả trong văn học lại thường đến từ những miền quá khứ không hề được biết tới".

Cuốn sách mới này của Lê Văn Nghĩa cũng như nhiều tác phẩm về Sài Gòn ra mắt gần đây, sẽ tiếp tục vén mở một phần quá khứ mà nhiều người chưa biết tới.

HUỲNH NHƯ PHƯƠNG

Theo Người Lao Động

TIẾNG NƯỚC TA - NGUYỄN LÂN DŨNG

Tiếng Việt hay như vậy, lý thú như vậy, nhưng thật đáng buồn: nhiều người đã không biết yêu quý nó.

Ngay từ nhỏ tôi đã thuộc lòng lời ca của nhạc sĩ Phạm Duy: "Tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời... mẹ hiền ru những câu xa vời".  Bao năm qua, tiếng Việt đã phát triển nhanh chóng. Và không như nhiều nước thuộc địa cũ, chúng ta tự hào vì tiếng Việt đã được sử dụng đầy đủ ở mọi trường học, kể cả bậc học đại học và sau đại học. Tiếng Việt đã đủ sức chuyển tải mọi kiến thức cao siêu nhất như các ngành Vật lý nano, Toán học cao cấp, Sinh học phân tử, Hóa học lượng tử. Các bộ từ điển từ phổ thông đến từng chuyên ngành khoa học đã lần lượt được xuất bản.

Rất nhiều tác phẩm văn học, triết học kinh điển của thế giới đã được dịch ra tiếng Việt. Ngược lại, không ít tác phẩm tiếng Việt, kể cả những tác phẩm rất khó như Truyện Kiều, cũng đã được dịch ra tiếng nước ngoài.

Tôi làm khoa học và hiểu rõ giá trị của các thuật ngữ khoa học đã được Việt hóa. Đặc biệt khi so sánh với tiếng Trung Quốc. Họ có dân số đông nhất thế giới, có lịch sử hơn 5.000 năm, nhưng thực sự là thua kém hẳn chúng ta khi phải dịch tên người nước ngoài và nhất là dịch các thuật ngữ hóa học sang chữ Hán. Là một người tự học nhưng chịu khó nghiên cứu nên tôi đã từng phải giúp các bạn trẻ, dù học nhiều năm ở Trung Quốc, khi chuyển tên hóa chất sang các thuật ngữ phổ biến.

Với các hóa chất đơn giản như acid sulfuric (lưu toan), acid chlohydric (diêm toan) thì không khó, nhưng với những hợp chất hữu cơ chẳng hạn như 2-dimethylaminobenzenecarbonal, hầu như các bạn ấy đều "chịu chết". Ngay tên các danh nhân cũng cực kỳ khó hiểu. Có những tên phiên âm gần đúng như Tư Đại Lâm (Stalin) hay Liệt Ninh (Lê Nin) còn dễ, nhưng vô số các tên khác thì đúng là đọc lên chả hiểu là ai. Người Nhật thì khác, họ có cả một thứ chữ Nhật chuyên dùng để phiên âm hóa chất và tên các danh nhân nước ngoài.

Vậy mà buồn thay, với người lớn việc viết sai chính tả còn rất phổ biến. Nhiều cơ quan treo khẩu hiệu còn viết "năng xuất" thay cho "năng suất", "đoạn đường thường sẩy ra tai nạn" thay vì "xảy ra", "bánh trưng" thay vì "bánh chưng", "sử lý nghiêm minh" thay vì "xử lý", và còn vô số ví dụ tức cười khác.

Đặc biệt nghiêm trọng và rất phổ biến là tùy tiện viết hoa. Không chỉ các bảng hiệu mà ngay trên truyền hình nhiều khi người ta cũng tùy tiện viết hoa, chêm tiếng nước ngoài bừa bãi. Chúng ta dạy học sinh là chỉ viết hoa trong hai trường hợp: sau dấu chấm hay là tên riêng. Trong chuyện này, tôi phải xin góp ý thẳng là ngay cả tên các tờ báo và cơ quan lớn đã không gương mẫu. Viết hoa không thể biện minh là để cho nó đẹp hay vì "đã quen rồi". Nếu mình thiếu gương mẫu, làm sao phê phán được sự viết hoa tùy tiện ở chỗ khác?

Câu chuyện viết hoa tùy tiện ta thấy đầy rẫy trên phố phường, trên báo chí, trên mạng... Đã đến lúc cần nghiêm túc chấn chỉnh, nếu không làm sao ta dạy được thế hệ trẻ viết cho đúng, yêu tiếng nước mình?

Gần đây nhất có một chuyện rất đáng đau lòng, đó là phổ điểm môn Ngữ văn trong kỳ thi quốc gia tốt nghiệp trung học phổ thông. Có tất cả 867.937 em tham gia môn thi này. Vậy mà có tới 241.615 em điểm dưới trung bình, chiếm tỷ lệ tới 27,84%. Văn đâu phải là Toán mà phải "cắn bút, rứt tóc"? vậy mà có tới 1.265 em không vượt quá được điểm 1. Thậm chí, có đến 9 bài 0 điểm, 106 bài 0,25 điểm, 443 bài 0,5 điểm, 368 bài 0,75 điểm. Tôi không thể hình dung nổi những con số này. Chẳng nhẽ ngần ấy em không yêu tiếng Việt?

Thế hệ chúng tôi trước đây chưa bao giờ có đến 27,84% bị điểm dưới trung bình khi làm bài kiểm tra hay bài thi môn Văn. Điều đó phản ánh các học sinh ấy hoàn toàn lười đọc sách, lười suy nghĩ và không hề có niềm yêu văn chương. Điều ấy còn phản ánh việc dạy Ngữ văn ở nhiều trường có lẽ chưa đạt yêu cầu cơ bản.

Chúng tôi may mắn được học Văn với thầy Hoàng Như Mai ngay từ khi học lớp 7, lớp 8. Thầy đã thổi vào lòng chúng tôi niềm yêu văn chương, niềm tự hào về tiếng Việt. Vì vậy nên lớp học trò chúng tôi đều đã không phụ công ơn Thầy, mới có được các bạn như Ma Văn Kháng, như Hoàng Tiến và nhiều nhà văn, nhà báo khác. Ngữ văn là môn học chiếm số giờ không nhỏ trong suốt chương trình giáo dục từ cấp I đến hết cấp III. Sách báo văn học trong và ngoài nước chúng ta không thiếu. Đọc sách văn chương làm mỗi người lớn lên về tri thức và nhận thức về cuộc sống, về đạo lý làm người. Tôi đã rất cố gắng góp phần duy trì mục "Đọc giùm bạn" trên một báo điện tử.

Mỗi tuần, tôi tóm tắt những lời hay, ý đẹp của một cuốn sách viết về kỹ năng sống. Tôi đã in được 74 bài và còn tiếp tục viết nữa trước khi in thành sách. Ít nhất tôi cũng hy vọng chuyên mục sẽ giúp các bạn không chịu mua sách và không thích đọc sách.

Nhiệm vụ rèn luyện lời ăn, tiếng nói và chữ viết không thể giao phó hoàn toàn cho các thầy cô giáo. Vai trò của các bậc phụ huynh cũng hết sức quan trọng. Dù nghèo đến đâu các bậc cha mẹ cũng nên tạo cho con em mình một tủ sách nhỏ. Bố mẹ đọc trước và khuyến khích các em đọc sau. Rất nhiều em đến hôm nay vẫn chưa biết đến cuốn Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, trong khi tác phẩm này đã nổi tiếng khắp thế giới. Ngày nay, sách của các tác gỉa như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư cũng đã cuốn hút biết bao bạn trẻ, chưa kể vô số tác phẩm danh tiếng nước ngoài cũng đã được dịch sang tiếng Việt.

Viết bài này, tôi chỉ mong sao người lớn đừng viết sai tiếng Việt, đừng dùng chữ hoa một cách tùy tiện, và mong sao các bậc phụ huynh hãy tạo cho con cái mình hứng thú đọc sách. Học giả Phạm Quỳnh đã từng tuyên bố: "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; Tiếng ta còn, nước ta còn". Tiếng của dân tộc chính là di sản không gì thay thế được.

GS. NGUYỄN LÂN DŨNG

Theo VNEX